terug naar homepage
Anna van Ewsum
terug naar boek over
Anna van Ewsum

Aanvullingen op de tweede, herziene druk van het boek
Anna van Ewsum. Haar afkomst, haar leven, haar wereld


Net als de eerste druk is de tweede, herziene uitgave van het boek Anna van Ewsum. Haar afkomst, haar leven, haar wereld (in 2017) door de auteur met veel zorg geschreven en samengesteld. Toch is er een aantal verbeteringen te melden; daarnaast gebruik ik deze pagina voor aanvullingen. Dat zijn zowel min of meer noodzakelijke opmerkingen als gewoon wetenswaardige zaken waarvoor ik in het boek geen ruimte had.

Het onderzoek naar Anna van Ewsum en alles en iedereen om haar heen houdt waarschijnlijk nooit op, wat ik helemaal niet erg vind. Integendeel, ik wil de lezers graag op de hoogte houden van nieuwe ontwikkelingen.

Met dank aan degenen die al hebben gereageerd op het boek - en dank voor de vele complimenten! - vindt u hieronder een opsomming van aanvullingen en verbeteringen. Op de andere aanvullingenpagina, voor de eerste druk, vindt u nog een aantal zaken nader toegelicht die niet - of niet volledig - in de tweede druk zijn terechtgekomen.

Heeft u zelf nog een tip, meld deze dan s.v.p. bij de auteur (zie onder Contact). Bij voorbaat dank!

NB. Er zitten ook nog enkele kleine tikfoutjes in het boek, die ik per ongeluk over het hoofd heb gezien. Deze staan hieronder niet vermeld.

LET OP: Niets van deze website mag worden overgenomen zonder toestemming van Makoenders/Wouter van Schie!



p. 7: over de lepel - Geert Jan Oosterhuis schonk op 1 oktober 2017 de zilveren lepel, die hij van zijn grootvader Geert Oosterhuis had gekregen, aan Museum Nienoord. Bovenop de lepel staan de initialen 'g o' (van 'Geert Oosterhuis'), gevormd door een reeks puntjes. Geert Oosterhuis was gemeentesecretaris in Leek en van 1919 tot 1937 burgemeester van Marum.

De initialen 'g' en 'o', van 'Geert Oosterhuis' '3 W' staat vermoedelijk voor het jaar 1675/76, maar wie zilversmid 'CM' was, weet ik niet. Wapen Ewsum-Nienoord, zo te zien zonder het sterretje achter de kop van de adelaar

Fragment van de zilveren lepel uit de tijd van Anna van Ewsum, met de initialen 'g' en 'o' erop (l); Jaarteken '3W', vermoedelijk voor 1675/76, en meesterteken 'CM' (m); wapen Ewsum-Nienoord, maar zonder sterretje achter de kop van de adelaar (r).

p. 12: over portret van Margaretha Beata - J. Töpfer wijst me er - terecht, ik herken deze twijfel; dat vermeld ik ook in het boek - op dat de haardracht (en de kleding, naar zijn mening) van Anna’s moeder op haar portret van latere datum moet zijn dan uiterlijk 1665. Hij plaatst het rond 1700.

p. 23: over J. Ensing - Het gaat hier om Jan Ensing, met of zonder 'h' achteraan erbij. In Timmer (1984) staat de naam op p. 53 met 'h' geschreven, maar in 'Groninger Kerken' van oktober 2017, p. 127, waar de voornaam 'Jan' erbij wordt vermeld, zonder 'h'. Op p. 202 van mijn boek heeft de achternaam een 'h'.

p. 28: over in den Ham - Door N. Werkman ben ik terecht erop gewezen dat 'den Ham' gaat om een voormalige borg bij Loppersum en niet om Den Ham bij Aduard. Zie hiervoor ook Formsma e.a. (1987, pp. 223-224), die aangeven dat de borg bij Loppersum mogelijk 'Duirsum' heette.

p. 52: over Lütetsburg - Van de vroegere Lütetsburg, van vermoedelijk rond 1580, bestaan enkele afbeeldingen van Anco Wigboldus. Hij heeft de borg getekend én geschilderd. Hieronder zie je eerst een groot deel van de tekening uit 1937, daaronder een groot deel van het schilderij, jaartal onbekend. Beide zijn te zien in de balzaal van Museum Nienoord. Op de achterkant van het schilderij is een schildering van Wigboldus van Florence te zien. Over Anco Wigboldus, zie mijn boek, vooral p. 228, maar ook p. 170 en p. 242.

Tekening van de Lütetsburg, door Anco Wigboldus. (Foto: WvS)

Tekening van de Lütetsburg, door Anco Wigboldus. (Foto: WvS)

Boven: een groot deel van een tekening van de Lütetsburg uit 1937; onder: een groot deel van een schilderij van deze borg, jaartal onbekend. Beide zijn van de hand van Anco Wigboldus. (Collectie Museum Nienoord)

p. 57: over de Kniphausen hawk - H. Brouwer wees me er in oktober 2017 op dat de Kniphausen hawk wordt genoemd in Hella Haasses boek 'Charlotte Sophie Bentinck' (Querido, 1996). In 2012 heb ik dat boek gelezen, maar ik heb dit feit toen kennelijk niet genoteerd en daarna ben ik het vergeten. Dus: veel dank, H. Brouwer! In het boek van Haasse staat op p. 40: 'Bij verre verwanten op Huis Nienoord in Groningen ziet zij de 'arend van Kniphausen', een met diamanten en robijnen bezette drinkschaalhouder in de vorm van een roofvogel: symbool van onderlinge eensgezindheid tussen verschillende takken van het geslacht in welks rechten háár familie een eeuw tevoren getreden is'. Haasse doelt hier op de controverse die er in 1624 toe leidde dat Kniphausen en Innhausen in handen kwamen van de familie Von Oldenburg (zie mijn boek, p. 45). Overigens zitten er vermoedelijk geen 'diamanten' op de arend, en zijn de robijnen granaten (zie p. 57 van mijn boek).
In hetzelfde boek van Haasse komt op p. 21 de passage voor over de kleindochter van Anna van Ewsum, Anna Wilhelmina; zie mijn boek, pp. 158-160.


NB Met veel dank aan J. Waterborg, die me in oktober 2017 diverse nuttige informatie verstrekte, kan ik hierna een aantal verbeteringen vermelden voor de pagina's over de vroege voorouders van Anna, Carel en Georg. Zoals ik al aangeef in mijn boek, op p. 72, is Kymmell (1917-1919) geen al te betrouwbare bron voor deze voorouders gebleken.

p. 72: over Anna von Langen - J. Waterborg vertelt: 'Herbert von Langen was haar broer, haar vader heette Rolef van Langen. Haar moeder was Geseke Snetlage/Schnetlage. Het 'Langen' waar deze familie vandaan komt ligt niet bij Bremerhaven maar is Overlangen in het Emsland.'

p. 73: over Elisabeth/Margaretha von Schade - Volgens J. Waterborg gaat het om Margaretha von Schade. Haar vader heette 'Heinrich Schade', dus nog zonder 'von'. Zijn huwelijk met Anna von Stael vond plaats in 1543.

p. 75: over Schetlage, Crollage en Behme - J. Waterborg wijst me erop dat 'Schetlage' gaat om de naam 'Schnetlage', of 'Snethlage', van een adellijke familie uit Westfalen. Over 'Behme' volgt hier later meer.
'Crollage' blijkt gewoon de naam van een nog bestaand kasteel, inderdaad gelegen in Bad Holzhausen (deze naam vermeld ik in mijn boek), 20 km ten oosten van Osnabrück. Hoe het komt dat ik deze informatie over Crollage heb gemist, is me een raadsel. Verder kan ik nu dankzij J. Waterborg bevestigen dat de moeder van Kaspar von Haren een 'Knehem' was, want zij heette Magdalene von Knehem.

ook op p. 75: over Otto von Schade en Fredeke von Dincklage/Anna van Börstel(?) - J. Waterborg geeft aan dat Heinrich niet een zoon van hen was. En hij vertelt: 'Heinrich was drost te Wildeshausen. De oorsprong van de familie ligt in het Emsland, van waaruit ze zich verspreid hebben.'

ook op p. 75: over Anna von Stael - Anna was een dochter van Wilhelm en Walpurga. 'De aansluiting tussen de tak van Anna en de hoofdstam is helaas nog steeds niet aan te tonen', zegt J. Waterborg.

p. 78: over Anna von Busch - 'Anna van dem Busche' is een dochter van Cord van dem Busche en Marie Budde. Deze 'Anna was de laatste telg van de familie', aldus J. Waterborg.

ook op p. 78: over Sophie von Gropelingk - 'Haar moeder was geen Budde, Sophie was een dochter van Jost en Anna van Halle', aldus J. Waterborg.

en ook op p. 78: over Anna van Halle - J. Waterborg: 'Anna van Halle was getrouwd met Jost van Gropelingen. Anna was een dochter van Dietrich van Halle en Elisabeth Buschen. Deze familie van Halle stamt uit Halle bij Bodenwerder aan de Weser.'

p. 80: over Mandelsloh - J. Waterborg: 'Het wapen Mandelsloh heeft betrekking op de moeder van Jost Gropelingen. Zijn ouders waren Thomas en een dochter (naam onbekend) van Barthold van Mandelsloh.'

p. 107: over Avondmaalsbeker - De Marumse Avondmaalsbeker uit 1695, met onder meer de naam van Anna's zoon Carel Ferdinand erop, is te zien op de tentoonstelling '500 jaar Reformatie in het Westerkwartier' (28 oktober 2017 - maart 2018) in Museum Nienoord.

p. 133: over hij is van Kniephuizen - In delen van Noord- en Oost-Nederland is 'knieperd/kniepert' de benaming voor een gierigaard. Ik weet niet of dit etymologisch iets heeft te maken met 'hij is van Kniephuizen', maar ik heb het sterke vermoeden van niet.

p. 153: over messing plaatje van Anna van der Does - J. Waterborg heeft het plaatje wél gevonden in de kerk van Dornum ("Het was inderdaad niet makkelijk te vinden; je oog moet er net op vallen") en stuurde mij er een foto van - veel dank hiervoor! De teksten van het plaatje en het rouwbord komen wel op hetzelfde neer, maar ze zijn toch niet exact hetzelfde.

Het grafplaatje voor Anna van der Does in de kerk van Dornum. Foto: J. Waterborg

Het plaatje van de grafkist van Anna van der Does in Dornum. Anna is de moeder van Françoise Zoete de Laecke van Villers, de schoondochter van Anna van Ewsum. (Foto: J. Waterborg)

p. 156: over Vrede van Utrecht - Op de tentoonstelling over Anna van Ewsum op de borg Nienoord, in de tweede helft van de zomer van 2017, wordt een boekje genoemd over de vredesbesprekingen in Utrecht. Zie hieronder op de foto een aanvulling met een leuk weetje: 'het gevolg van mijn zoon in geel laken'.

Deel van de tekst over de vredesbesprekingen in 1713.

Een deel van de tekst over de vredesbesprekingen in 1713, op een tekstbord van de tentoonstelling over Anna van Ewsum in 2017 in Museum Nienoord.

p. 192: over spiegel, zeis en slang - Op de tentoonstelling '500 jaar Reformatie in het Westerkwartier' in Museum Nienoord (oktober 2017 - maart 2018) staat, aanvullend op de tekst in mijn boek, over de spiegel nog dit: 'De rechter putto heeft zijn hoofd verwachtingsvol naar de hemel gekeerd. Hij geeft aan dat een beter leven pas bereikt kan worden, nadat je alle aardse ijdelheden hebt afgezworen. Kijk naar zijn hoofd, dat is afgewend van de net opgepoetste spiegel, hét symbool van ijdelheid'. Over de zeis is nog te lezen: 'De zeis achter zijn rug geeft aan dat de dood onverwacht toe kan slaan.' En over het in de eigen staart bijten door de slang: 'Dat staat voor de onvermijdelijkheid van de dood.'

p. 198: over beeld van Georg - Het is natuurlijk mogelijk dat Anna kort na de dood van Georg Wilhelm zijn standbeeld in Midwolde heeft laten plaatsen, nog niet wetende dat hij in zijn testament Nienoord van haar wilde afpakken. Maar ik houd het erop dat Georg Wilhelm zelf of Carel Ferdinand verantwoordelijk is geweest voor het neerzetten van het beeld bij het grafmonument.

p. 202: over J. Ensingh - Op p. 53 van Timmer (1984) staat de achternaam mét 'h' achteraan erbij, maar in 'Groninger Kerken' van oktober 2017, p. 127 zónder 'h'. Hier is als volledige naam vermeld: 'Jan Ensing'. Op p. 23 van mijn boek heb ik 'J. Ensing' staan.

p. 219: over Elsebeth Schaij - Op p. 42 van Veldmans boek staat alleen een kleurenfoto van Elsebeth Schaij (door de auteur gespeld als 'Elisabeth Schay'). Op p. 165 in het boek vertelt Veldman meer over haar.

ook p. 219: over veel schilderijen uit de zeventiende eeuw waarop een slaaf figureert - Onder de vele portretten met donkergekleurde kind-dienstboden is er in elk geval één dat erg sterk lijkt op het portret van De Baen, en dat is een (anoniem) portret van Maria Amalia von Hessen-Kassel (1653 - 1711), geboren 'van Kurland' (foto links). Hermannus Collenius maakte een portret van Elsbeth Schaij (1697? - 1715?), dat ook veel wegheeft van het schilderij van De Baen. Het portret siert de cover van het interessante boekje Sporen van het slavernijverleden in Groningen. Gids voor Stad en Ommeland uit 2016, van Margriet Fokken en Barbara Henkes, met ook bijdragen van anderen. In dit boekje staan Willem en Anna van Ewsum vermeld, in een bijdrage van Anne van Lieshout (p. 95-98) (foto midden). Verder toont onder meer een portret van de Engelse gravin Elizabeth Murray (1627 - 1698), te zien in Ham House te Surrey (bij Londen), de posities gespiegeld ten opzichte van het portret van De Baen (foto rechts).

Portret, anoniem, van Maria Amalia (van Kurland) von Hessen-Kassel (1653 - 1711), bron: RKD.nl Op de cover van een boekje over het slavernijverleden in Groningen: Elsebeth Schaij met kindbediende, een portret van Hermannus Collenius; foto: WvSElizabeth Murray, gravin van Dysart, door Peter Lely; Long Gallery, Ham House, Surrey (bij Londen), Engeland

Portret van Maria Amalia von Hessen-Kassel (geb. van Kurland), anoniem (l). De overeenkomst met het portet van Jan de Baen van Anna van Ewsum is evident. In het midden de cover van het boekje Sporen van het slavernijverleden. Gids voor Stad en Ommeland uit 2016, met daarop Elsebeth Schaij en een donkere kindbediende, geschilderd door Hermannus Collenus. Rechts een portret van de Engelse gravin Elizabeth Murray, dat de vrouw en de kindbediende gespiegeld heeft in vergelijking met Anna's portret van Jan de Baen.


Laatste wijziging doorgevoerd op 28 oktober 2017.
© Wouter van Schie, 2017